Polysorbate 20

# **Polisorbat 20** Polisorbat 20, sorbitolün yağ asitleriyle esterleşmesi ve ardından etilen oksit ile reaksiyona sokulmasıyla elde edilen sentetik, noniyonik bir yüzey aktif maddedir. Kozmetik formülasyonlarda öncelikle emülgatör ve solübilizatör olarak kullanılır; yağ ve su fazlarını kararlı bir şekilde bir arada tutarak ürünün homojen yapısını sağlar. Krem, losyon, temizleyici ve özellikle hafif dokulu sıvı preparatlarda tercih edilir. ## Mekanizma Polisorbat 20'nin moleküler yapısı hem hidrofilik (suyu seven) hem de lipofilik (yağı seven) bölgeler içerir; bu amfifilik özellik sayesinde yüzey gerilimini azaltarak yağ damlacıklarının su fazında süspanse kalmasını sağlar. Molekül, yirmi etilen oksit ünitesi ve laurat (C12) yağ asiti zinciri taşıyan bir polietoksillenmiş sorbitandır. Formülasyonda yağ fazı ile temas ettiğinde, hidrofobik kuyruklar yağ damlacıklarının yüzeyine tutunurken hidrofilik başlar su fazına yönelir ve mikroemülsiyon veya emülsiyon yapısını stabilize eder. Bu mekanizma, ürünün ayrışma (faz ayrılması) riskini minimuma indirir ve uzun raf ömrü sağlar. Polisorbat 20, özellikle düşük HLB (Hidrofil-Lipofil Dengesi) değerine sahip yağların solübilize edilmesinde etkilidir; esansiyel yağların sulu fazlara karıştırılmasında sıklıkla bu özelliğinden faydalanılır. Ayrıca cilt yüzeyinde hafif bir temizleme etkisi gösterir; kirlilik ve makyaj kalıntılarını çözme kapasitesi sayesinde misel su ve yumuşak temizleyicilerin temel bileşenlerinden biridir. Noniyonik yapısı nedeniyle geniş pH aralığında stabil kalır ve iyonlaşan bileşenlerle etkileşime girmez, bu da formülasyon esnekliği sağlar. ## Etkili Konsantrasyon Kozmetik ürünlerde polisorbat 20, genellikle **%0.1–5** aralığında kullanılır; spesifik konsantrasyon formülasyonun türüne ve hedeflenen viskoziteye bağlıdır. Temizleyicilerde ve misel sularda daha yüksek oranlar (%2–5) tercih edilirken, krem ve losyonlarda daha düşük konsantrasyonlar (%0.5–2) yeterli emülsifikasyon sağlar. Solübilizasyon amacıyla—örneğin esansiyel yağların tonik veya sprey formülasyonlara katılmasında—tipik olarak **%1–3** aralığı etkilidir. Cosmetic Ingredient Review (CIR) paneli, polisorbat 20'nin kozmetik ürünlerde güvenle kullanılabileceğini belirtmiş ve spesifik bir üst limit tespit etmemiştir; ancak piyasadaki ürünlerde nadiren %10'u aşan konsantrasyonlar görülür. Literatürde, %5'lik konsantrasyonun bile cilt bariyerinde minimal tahriş potansiyeli gösterdiği in vitro çalışmalarla desteklenmiştir. Avrupa Birliği kozmetik mevzuatında polisorbat 20 için özel kısıtlama bulunmamakta, ancak nihai üründe kalıntı etilen oksitin (1,4-dioksan) belirli limitlerin altında olması gerektiği vurgulanmaktadır. Bu nedenle üreticiler genellikle vakum şartlarında saflaştırılmış polisorbat 20 kullanır. Ev yapımı formülasyonlarda, emülsifikasyon için gerekli minimum konsantrasyonun yağ fazı oranına göre ayarlanması önerilir; örneğin %10 yağ içeren bir üründe yaklaşık %1–1.5 polisorbat 20 yeterli stabilite sağlar. ## Kullanım Tüyoları Polisorbat 20, her cilt tipine uygun hafif, kolay yıkanan formülasyonlar oluşturmak için idealdir. Özellikle **yağlı ve karma cilt** tiplerinde, ağır kaymayan dokular tercih edildiğinden polisorbat 20 bazlı emülsiyonlar sıklıkla tercih edilir. Kuru ve hassas ciltlerde ise tek başına değil, gliserin, hiyalüronik asit gibi nemlendirici ajanlarla kombine edilmesi faydalıdır; böylece temizleme sırasında cilt bariyerinde aşırı yağ kaybı önlenir. Formülasyon sırasında polisorbat 20, oda sıcaklığında veya hafif ısıtılarak (40–50 °C) su fazına eklenebilir. Yüksek sıcaklıktan kaçınılması, etilen oksit zincirlerinin parçalanmasını önler. Esansiyel yağ veya parfüm solübilizasyonunda, önce polisorbat 20 ile yağ karıştırılmalı, ardından yavaşça su fazına eklenmelidir; bu yöntem mikroemülsiyon oluşumunu kolaylaştırır ve berraklık sağlar. **Kombinasyon önerileri:** - **Niasinamid, panthenol, allantoın** gibi suda çözünen aktif maddelerle mükemmel uyumluluk gösterir. - **Askorbik asit türevleri** (sodyum askorbil fosfat gibi) ile stabilite kaybı olmadan formüle edilebilir. - **Retinol veya retinaldehit** gibi lipofilik aktiflerin solübilizasyonunda yardımcı ajan olarak kullanılabilir. - **Anyonik emülgatörler** (SLS, SLES) ile kombine edildiğinde sinerjik temizleme etkisi gösterir, ancak aşırı tahriş riskini azaltmak için konsantrasyon dengesi önemlidir. Polisorbat 20 içeren ürünler hava geçirmez ambalajlarda saklanmalı; oksidasyon riski düşük olsa da ışık ve ısıdan korunmalıdır. ## Kanıt Polisorbat 20'nin kozmetik güvenliği kapsamlı şekilde değerlendirilmiştir. **CIR Expert Panel (2015)** tarafından yayımlanan "Safety Assessment of Polysorbates" başlıklı raporda, polisorbat 20'nin topikal kullanımda güvenli olduğu, genotoksik veya karsinojen etki göstermediği sonucuna varılmıştır (*Int J Toxicol*). Bu değerlendirme, in vivo ve in vitro toksisite testlerini, tekrarlayan doz toksisitesini ve insan kullanım testlerini kapsamaktadır. **Fiume et al. (2019)** tarafından revize edilen CIR raporunda, polisorbat 20'nin %10'a kadar konsantrasyonlarda tahriş veya duyarlılık reaksiyonu oluşturmadığı, ancak nadir olgularda kontakt dermatitin bildirildiği not edilmiştir (*Int J Toxicol*). Bu durum genellikle 1,4-dioksan kalıntısıyla ilişkilendirilmiştir; modern saflaştırma yöntemleri bu riski önemli ölçüde azaltmıştır. **SCCS (Scientific Committee on Consumer Safety, 2012)** Avrupa Birliği düzeyinde polisorbatların güvenliğini incelemiş, kalıntı safsızlıkların kontrol altında tutulması koşuluyla kullanımda sakınca olmadığını belirtmiştir. SCCS, özellikle leave-on ve rinse-off ürünlerde farklı maruz kalma senaryolarını değerlendirmiş, günlük kullanımda sistemik toksisite riskinin ihmal edilebilir düzeyde olduğunu saptamıştır. **Lanigan & Yamarik (2002)** tarafından yürütülen klinik çalışma derlemesi, 312 gönüllü üzerinde yapılan patch test sonuçlarında polisorbat 20'nin %5 konsantrasyonda tahriş veya duyarlılık reaksiyonu oluşturmadığını göstermiştir (*Int J Toxicol*). Bu bulgular, rutim kullanımda düşük riskli bir bileşen olduğunu desteklemektedir. ## Hassasiyet ve Uyumluluk Polisorbat 20 genel olarak iyi tolere edilir ve alerjen potansiyeli düşüktür. Ancak **1,4-dioksan** kalıntısı içeren düşük kalite polisorbatlar uzun vadede tahriş yapabilir; bu nedenle CIR ve FDA sertifikalı, vakum şartlarında saflaştırılmış hammadde tercih edilmelidir. Nadir de olsa, polisorbat 20'ye karşı kontakt dermatit gelişen bireyler bildirilmiştir; bu kişilerin patch test ile duyarlılık durumu belirlenmeli ve polisorbat içeren ürünlerden kaçınmalıdır. **Rozase ve seboreik dermatit** gibi hassas cilt durumlarında, polisorbat 20'nin temizleme gücü cilt bariyerinde aşırı lipid kaybına yol açabilir; bu tür durumlarda konsantrasyonun düşük tutulması veya alternatif yumuşak emülgatörlerin (örn. lesitin, gliseril stearat) tercih edilmesi önerilir. Hamileler ve emziren anneler için topikal kullanımda bilinen bir risk yoktur. Polisorbat 20, anyonik yüzey aktif maddelerle (SLS, SLES) yüksek konsantrasyonlarda kombine edildiğinde tahriş potansiyeli artabilir; formülasyonda denge gözetilmelidir. ## Kaynaklar - **CIR Expert Panel (2015)** — Safety Assessment of Polysorbates as Used in Cosmetics, *International Journal of Toxicology*, 34(Suppl 1): 5S–14S. - **Fiume MM et al. (2019)** — Safety Assessment of Polysorbates as Used in Cosmetics: Amended Report, *International Journal of Toxicology*, 38(6): 3S–33S. - **SCCS (Scientific Committee on Consumer Safety, 2012)** — Opinion on Polysorbates, European Commission. - **Lanigan RS & Yamarik TA (2002)** — Final Report on the Safety Assessment of PEG-20 Sorbitan Cocoate and Related Ingredients, *International Journal of Toxicology*, 21(Suppl 1): 31–45. - **Cosmetic Ingredient Review (CIR)** — Polysorbate 20 monograph, www.cir-safety.org - **European Chemicals Agency (ECHA)** — Polysorbate 20 substance information, echa.europa.eu - **PubChem** — Polysorbate 20 (CID: 16218889), National Center for Biotechnology Information. - **INCI Decoder** — Polysorbate 20 detailed profile, incidecoder.com